Realizm / Memorial incəsənət
Həsən bəy Ağayev
Heykəltəraş:
Natiq Əliyev
1920-ci ildə Tbilisidə qətlə yetirilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) Parlamentinin sədr müavini, görkəmli siyasətçi, həkim və jurnalist Həsən bəy Ağayevin xatirəsinə ucaldılmış hündür daş postament üzərindəki tunc xatirə büstü. Abidənin rəsmi açılışı 12 may 2007-ci ildə baş tutmuşdur.
İl
2006
Açılış tarixi
12.05.2007
Şəhər
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Memar
Naməlum
Material
Qranit və tunc
Ölçülər
3.0m
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)
Təsvir
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) Parlamentinin görkəmli sədr müavini, parlaq jurnalist və fədakar həkim Həsən bəy Ağayevin qəbir abidəsi Tbilisidəki Gürcüstan Milli Nəbatat Bağında yerləşir. Tarixi Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunda qərarlaşan bu xatirə abidəsi, yaxın siyasi müttəfiqi Fətəli xan Xoyski kimi, Azərbaycanın bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra, 19 iyul 1920-ci ildə erməni silahlıları tərəfindən Tbilisidə faciəvi şəkildə qətlə yetirilmiş dövlət xadiminin son mənzilini qeyd edir. Abidə yerli panteonun əzəmətli tonuna tam uyğun gələn təntənəli, klassik memorial memarlıq üslubunda dizayn edilib. Geniş ayaqüstə duran heykəl əvəzinə, o, əzəmətli düzbucaqlı başdaşına məharətlə inteqrasiya olunmuş, gözəl detallara malik tunc relyef-büst heykəlindən ibarətdir. Təmiz, minimalist xətlər və yüksək keyfiyyətli tünd cilalanmış qranit örtüyü güclü tarixi ciddiyyət və intellektual güc hissi oyadır. Heykəl onun kəskin, düşüncəli üz cizgilərini dəqiq əks etdirərək, maarifpərvər pedaqoq, qorxmaz redaktor və qabaqcıl tibb mütəxəssisi kimi çoxşaxəli irsini nümayiş etdirir. Bütün xatirə kompleksi Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş və canlandırılmışdır. Bu hərtərəfli layihə yüksək keyfiyyətli cilalanmış daş üzlüklər tətbiq etməklə, strukturlaşdırılmış cığırlar əlavə etməklə və onun son mənzilini AXC-nin digər qurucu ataları ilə səliqəli şəkildə birləşdirən vahid, əzəmətli xatirə fonu ucaltmaqla ətraf infrastrukturu yeniləmişdir. Tünd daşın üzərində qızılı hərflərlə həm azərbaycan, həm də gürcü dillərində dövlət xadiminin adı və yaşadığı illər aydın şəkildə həkk olunub ki, bu da onun xatirəsini bütün ziyarətçilər üçün qoruyub saxlayır. Milli Nəbatat Bağının daxilində Sololaki silsiləsinin mənzərəli yamaclarında yerləşən abidə öz sakit təbii mühiti ilə tam harmoniya təşkil edir. Yamyaşıl ağacların, tarixi floranın və sakit gəzinti cığırlarının dinc fonu tarixi düşüncə üçün hörmətli, düşüncəli bir ab-hava təqdim edir. Fətəli xan Xoyski və Mirzə Fətəli Axundovla yanaşı bu müqəddəs mədəniyyət ziyarətgahının qəlbində qərarlaşan Ağayevin abidəsi milli fədakarlığın, demokratik irsin və Qafqazı kəsib keçən dərin tarixi köklərə malik əlaqələrin davamlı rəmzi kimi ucalır.
Tarixi
Xatirə abidəsi Tbilisidə ucalan Həsən bəy Ağayev XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın parlaq ziyalısı, qabaqcıl həkimi, qorxmaz jurnalisti və nəhəng siyasi xadimi olmuşdur. 1875-ci ildə Gəncədə anadan olan o, güclü mədəni oyanış dövründə böyümüşdür. Biliyin gücünü dərk edərək neft maqnatı Zeynalabdin Tağıyevdən xeyriyyə təqaüdü almış və bu ona 1901-ci ildə nüfuzlu Moskva Dövlət Universitetinin tibb fakültəsini bitirməyə imkan vermişdir. Öz dövrünün peşəkar təhsil almış azsaylı azərbaycanlı həkimlərindən biri kimi vətənə qayıdaraq özünü epidemiyalara qarşı mübarizəyə, ictimai səhiyyə sistemlərinin qurulmasına və yoxsulların müalicəsinə həsr etmişdir. Lakin onun uzaqgörən ruhu təbabətdən çox-çox kənara – təhsil və jurnalistika sahələrinə də uzanırdı. Ağayev qətiyyətlə inanırdı ki, bir millət yalnız maariflənmə və azad mətbuat vasitəsilə əsl azadlığa qovuşa bilər. O, məhsuldar bir yazar və redaktor kimi fəaliyyət göstərmiş, "Yujnı Kavkaz" (Cənubi Qafqaz) kimi nüfuzlu qəzetlərə rəhbərlik etmiş və Azərbaycan dinc əhalisini imperiya və etnik zorakılıqdan qorumaq üçün məşhur "Difai" (Müdafiə) təşkilatının həmtəsisçilərindən biri olmuşdur. O həmçinin Qafqaz Müsəlman Müəllimləri İttifaqının sədri seçilmiş, burada dünyəvi təhsili, müasirləşdirilmiş məktəb sistemlərini ehtirasla müdafiə etmiş və Azərbaycan xalqının intellektual azadlığı uğrunda mübarizə aparmışdır. Onun onilliklər boyu davam edən ictimai xidməti 1918-ci ildə Rusiya İmperiyasının süqutu ilə tarixi zirvəsinə çatdı. Ağayev İslam dünyasında ilk dünyəvi demokratiya olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) əsas memarlarından birinə çevrildi. 28 may 1918-ci ildə Tbilisidə o, tarixi İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri oldu. Həmin ilin sonlarında Bakıda ilk milli parlament toplananda Ağayev onun sədr müavini seçildi. Sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov Avropada diplomatik missiyada olduğuna görə Həsən bəy Ağayev parlamentin gündəlik işlərini faktiki olaraq idarə edir, gənc respublikanı mühüm qanunvericilik islahatları, beynəlxalq tanınmalar və dövlət quruculuğu proseslərindən keçirirdi. Müstəqil respublikanın qızıl dövrü 1920-ci ilin aprelində işğalçı bolşevik 11-ci Qırmızı Ordusu tərəfindən faciəvi şəkildə başa çatdı. Sovet işğalı altında demokratik prinsiplərindən güzəştə getmək istəməyən Ağayev müqavimət hərəkatı təşkil etmək və Azərbaycanın suverenliyi uğrunda mübarizəni mühacirətdən davam etdirmək niyyəti ilə Tbilisiyə köçdü. Faciəvi haldır ki, yaxın dostu və Baş nazir Fətəli xan Xoyskinin qətlindən cəmi bir ay sonra, 19 iyul 1920-ci ildə Həsən bəy Ağayev erməni silahlıları tərəfindən Tbilisidə qətlə yetirildi. Bu gün o, yalnız faciəvi bir şəhid kimi deyil, öz zəkasını, qələmini və həyatını Azərbaycan demokratiyasının doğulmasına həsr etmiş qorxmaz, çoxşaxəli vətənpərvər kimi xatırlanır.
Yerləşmə
Əlaqəli heykəllər
1982
Realizm / Sovet memorial incəsənəti
Nariman Narimanov
Naməlum (Sovet dövrünün ictimai işlər tapşırığı)
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
İosif Qrişaşvili küçəsi 41, Tbilisi, Gürcüstan (Nəriman Nərimanovun ev-muzeyinin həyətində yerləşir)
2006
Realizm / Memorial incəsənət
Fətəli xan Xoyski
Naməlum
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)
2006
Realizm / Memorial incəsənət
Mirzə Şəfi Vazeh
Naməlum
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)