Realizm / Memorial incəsənət
Fətəli xan Xoyski
Heykəltəraş:
Naməlum
1920-ci ildə Tbilisidə qətlə yetirilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) ilk Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin xatirəsinə ucaldılmış görkəmli qəbir abidəsi. Abidənin rəsmi açılışı 12 may 2007-ci ildə baş tutmuşdur.
İl
2006
Açılış tarixi
12.05.2007
Şəhər
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Memar
Naməlum
Material
Qranit və tunc
Ölçülər
3.0m
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)
Təsvir
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) ilk Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin qəbir abidəsi Tbilisidəki Gürcüstan Milli Nəbatat Bağında yerləşir. Tarixi Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunda yerləşən bu xatirə abidəsi 19 iyun 1920-ci ildə Bakının bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra erməni silahlıları tərəfindən Tbilisidə qətlə yetirilmiş dövlət xadiminin son mənzilini qeyd edir. Abidə tarixi ciddiliyi əks etdirən təntənəli, klassik memorial (xatirə) üslubunda dizayn edilib. O, əzəmətli düzbucaqlı başdaşına inteqrasiya olunmuş məharətlə yonulmuş tunc portret heykəlindən ibarətdir. Memorial öz təmiz, minimalist xətləri və yüksək keyfiyyətli tünd cilalanmış qranit örtüyü ilə fərqlənir. Heykəlin üz cizgiləri aristokratik ləyaqət hissini və milli suverenlik uğrunda mübarizə aparan qurucu atanın sarsılmaz qətiyyətini çatdırır. Bütün xatirə kompleksi Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş və canlandırılmışdır. Bu hərtərəfli layihə yüksək keyfiyyətli cilalanmış daş üzlüklər tətbiq etməklə, strukturlaşdırılmış cığırlar əlavə etməklə və vahid, əzəmətli xatirə fonu ucaltmaqla ətraf infrastrukturu yeniləmişdir. Tünd daşın üzərində qızılı hərflərlə həm azərbaycan, həm də gürcü dillərində dövlət xadiminin adı və yaşadığı illər aydın şəkildə həkk olunub. Milli Nəbatat Bağının daxilində Sololaki silsiləsinin mənzərəli yamaclarında qərarlaşan abidə, sakit təbii mühiti ilə tam harmoniya təşkil edir. Yamyaşıl ağacların və sakit gəzinti cığırlarının dinc fonu tarixi düşüncə üçün hörmətli bir ab-hava təqdim edir. Yerli panteonun mərkəzində yerləşən Xoyskinin abidəsi mühüm mədəni ziyarətgah kimi xidmət edir. O, diplomatik nümayəndəliklər, tədqiqatçılar və turistlər tərəfindən müntəzəm olaraq ziyarət edilən, dövlətçilik və fədakarlığın davamlı rəmzi kimi ucalan, dərin ehtiram bəslənilən bir məkan olaraq qalır.
Tarixi
Xatirə abidəsi Tbilisidə ucalan Fətəli xan Xoyski parlaq hüquqşünas, aristokrat dövlət xadimi və müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin nəhəng qurucu atası olmuşdur. 7 dekabr 1875-ci ildə Şəkidə zadəgan hərbi xadimlər ailəsində anadan olmuş o, daha sonra Moskva Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. Onun ilk peşəkar karyerası hüquqi mükəmməlliyi ilə seçilirdi; Qafqazın bir neçə şəhərində hakim və prokuror kimi xidmət etmiş, daha sonra isə müsəlman əhalisinin hüquqlarını qətiyyətlə müdafiə etdiyi Rusiya İmperiyasının İkinci Dövlət Dumasına deputat seçilmişdir. Onun tarixi irsi 1918-ci ilin təlatümlü geosiyasi dəyişiklikləri zamanı öz zirvəsinə çatdı. Rusiya İmperiyasının süqutundan sonra Xoyski İslam dünyasında ilk dünyəvi, demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) əsas memarlarından biri oldu. 28 may 1918-ci ildə İstiqlal Bəyannaməsi elan edildikdə, Xoyski ölkənin ilk Baş naziri və Daxili İşlər naziri təyin edildi. Dəhşətli dünya müharibəsi zamanı təhlükəli siyasi kəndirbazlıqla o, çoxmillətli kabinet formalaşdırmağa, Qafqaz İslam Ordusunun köməyi ilə sıfırdan milli ordu qurmağa və paytaxtı Tbilisidən Gəncəyə, nəhayət isə azad edilmiş Bakıya köçürməyə müvəffəq oldu. Baş nazir kimi Xoyski müasir suveren dövlətin əsas hüquqi və institusional sütunlarını qoydu. Onun rəhbərliyi altında Azərbaycan ümumi seçki hüququ tətbiq etdi – bir çox Qərb demokratiyalarından əvvəl qadınlara səsvermə hüququ verdi – Bakı Dövlət Universitetini qurdu, Azərbaycan dilini rəsmi dövlət dili kimi qəbul etdi və milli valyuta yaratdı. O, Baş nazir vəzifəsindən getdikdən sonra belə, 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransında Azərbaycanın müstəqilliyinin beynəlxalq səviyyədə de-fakto tanınmasını təmin etmək üçün yorulmadan çalışaraq Xarici İşlər naziri kimi millətinə xidmət etməyə davam etdi. Müstəqil respublika 1920-ci ilin aprelində bolşevik 11-ci Qırmızı Ordusunun sərhədləri keçərək Bakını işğal etməsi ilə faciəvi sonla üzləşdi. Sovet hakimiyyətinə tabe olmaqdan imtina edən Xoyski azərbaycanlı siyasi mühacirlər üçün müvəqqəti sığınacağa çevrilmiş Tbilisiyə köçdü. Lakin 19 iyun 1920-ci ildə Fətəli xan Xoyski məqsədyönlü siyasi əməliyyatın bir hissəsi kimi erməni silahlıları tərəfindən Tbilisidə faciəvi şəkildə qətlə yetirildi. Bu gün onun irsi ləkəsiz olaraq qalır – o, təkcə bir diplomat kimi deyil, müstəqil Azərbaycan demokratiyasının ilk toxumlarını səpmək üçün həyatını qurban verən qorxmaz bir vətənpərvər kimi xatırlanır.
Yerləşmə
Əlaqəli heykəllər
1982
Realizm / Sovet memorial incəsənəti
Nariman Narimanov
Naməlum (Sovet dövrünün ictimai işlər tapşırığı)
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
İosif Qrişaşvili küçəsi 41, Tbilisi, Gürcüstan (Nəriman Nərimanovun ev-muzeyinin həyətində yerləşir)
2006
Realizm / Memorial incəsənət
Həsən bəy Ağayev
Natiq Əliyev
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)
2006
Realizm / Memorial incəsənət
Mirzə Şəfi Vazeh
Naməlum
Tbilisi / Köhnə Tbilisi
Gürcüstan Milli Nəbatat Bağı, Tbilisi, Gürcüstan (Görkəmli Azərbaycanlılar Panteonunun daxilində ucaldılıb)